Trung tâm Phát triển  Nông Thôn Tây Nguyên

Trung tâm Phát triển Nông Thôn Tây Nguyên

  • 0914067495 - 02623.798798
  • thanuxa@gmail.com - taynguyentrungtam@gmail.com
  • Ngang qua Khánh Hòa, ngược quốc lộ 26 về phía Tây, vượt qua dãy núi Phượng Hòang quanh co uốn khúc là sẽ gặp đồng cỏ M’Drăk ngút ngàn xanh. Đó là bạn đã đặt chân lên vùng đất của các nhóm tộc người Ê Đê Drao, Blô, Adham ở địa đầu phía Đông tỉnh Đăk lăk…Đây là những nhóm địa phương tương đối ít dân của tộc người Ê Đê. Trong đó, nhóm Drao được coi là có số dân ít nhất. 
    Nơi đây, hãy lắng nghe, sáng sáng trên đồng cỏ, có thể bắt gặp phập phồng hơi thở của kèn lá –  h’la, kèn cọng bí buôt pleh trong đám trẻ con chăn trâu bò. Chiều về, những âm điệu dìu dặt du dương của tiếng kèn đing năm đi sau, quấn quít như nâng bước chân những người phụ nữ cõng con đằng trước ngực, gùi nặng đeo sau lưng, cui cúi trên đường về buôn. Hoặc dưới những mái nhà sàn dài ảo mờ khói bếp, bên ghè rượu cần, có thể nghe đến mê say những câu dân ca trữ tình,rằng “ Em ơi ướt váy ta phơi cành cây Tung. Ướt người ta cùng sưới bên lửa hồng”.  Hay lời đối đáp dí dỏm ở những cuộc thăm hỏi chuyện trò  “Đố em con chim kut ku đuôi dài trốn ở đâu?”. Ở thêm một đêm quanh bếp lửa hồng tỏa ấm nhà dài, là sẽ được nghe những người già ngân nga câu hát kể về những dũng  sỹ Dam San, Dam Di hùng cứ một phương trong klei aghan . Trên tất cả, bộc lộ rõ nét tâm hồn và tính cách Ê Đê là nhịp điệu sôi động liên tục, với tiết tấu cực nhanh khó lẫn với bất cứ tộc người nào của dàn ching knah. May mắn hơn nếu gặp một lễ bỏ mả chia tay linh hồn người quá cố, sẽ được chứng kiến dáng vẻ kiêu hãnh mà mềm mại của những người phụ nữ trung niên như bay lên trong điệu múa Chim Grứ đưa tiễn. Hoặc gặp lễ ăn cơm mới mùa thu hoạch, sẽ được nghe, được nhìn thấy bước chân và nhịp trống vỗ rộn ràng trong múa tap h’gơr dẻo dai của những lão niên….Đó cũng chính là không gian diễn xướng của nghệ thuật dân gian Ê Đê Drao. Gió xuân tràn về đồng cỏ, cũng là lúc tiếng ching rộn lên từ mọi buôn làng. Ching gọi cây nảy lộc đâm chổi. Ching gọi con nước tràn trề chảy ra từ mọi nguồn mạch. Gọi bầy chim ktiă lượn vòng kiếm hạt trên nương rẫy . Gọi con người tìm nhau cất lên câu hát, nói lời yêu thương.
    Như nhóm người Ê Đê Kpă ở xung quanh thành phố Buôn Ma Thuột, người Ê Đê nhóm Drao tại M’Drăk và Ea Kar thuộc tỉnh Đăk lăk đều cùng có hoạt động nghệ thuật diễn xướng đa dạng. Môi trường diễn xướng của nghệ thuật dân gian diễn ra một cách đa dạng trong các không gian lễ thức theo 3 hệ thống nông lịch, vòng đời và các mối quan hệ xã hội.
    -  Trong các lễ thức theo nông lịch : từ khi bắt đầu việc cúng mở cửa rừng chuẩn bị cho vụ mùa của một năm mới, cho đến khi mùa màng thu hoạch hoàn tất, việc ăn cơm mới, đóng cửa kho lúa đã được tiến hành xong
    -  Trong các lễ thức theo vòng đời : từ khi người mẹ có biểu hiện mang thai, cho tới lúc con người nhắm mắt, xuôi tay, đi về bến nước ông bà và sau lễ bỏ mả.
    - Trong các lễ thức diễn ra nhằm phục vụ những mối quan hệ giao kết với xã hội : giữa cộng đồng này với cộng đồng khác, giữa gia đình hoặc cá nhân này với gia đình hoặc cá nhân khác….
    Tùy theo mức độ lớn nhỏ của lễ thức, mức độ giàu nghèo của gia chủ, mà các hình thức diễn xướng trở thành hội hoặc đơn thuần chỉ là trong lễ, theo quan niệm của tôn giáo thực hành Vạn vật hữu linh. Trong lễ và hội đều có trình diễn nghệ thuật diễn xướng dưới nhiều hình thái khác nhau, như  âm nhạc, múa, múa rối….Đây cũng chính là một trong vài nét đặc trưng để phân biệt sự khác nhau giữa các tộc người, thông qua tiếng nói, âm nhạc, hoa văn trang phục, kiến trúc nhà ở….
    Người Ê Đê nhóm Drao cư trú tập trung cận kề với các nhóm Ê Đê Adham và Ê Đê Mthuar, là 2 nhóm có nhiều sự gần gũi với văn hóa truyền thống tộc người Jrai. Nhưng âm nhạc thì tương đồng rõ nét với người Ê Đê Kpă. Từ tên gọi các loại nhạc cụ đến âm giai. Điều này cũng thể hiện rõ tính đồng nhất của cộng đồng Ê Đê tại các vùng ở Đăk lăk.
    Quan niệm âm dương đực cái ở người Ê Đê rất sâu rộng ( cầu thang nhà sàn có cầu thang đực, cầu thang cái. Sông có Krông Ana – sông cái, Krông Knô – sông đực…), nên việc thể hiện quan niệm này trong nhạc cụ cũng rất rõ nét.
    Âm nhạc dân gian Drao ở đây bao gồm diễn tấu ching, tấu nhạc cụ  tre nứa và các bài hát dân ca.
       Dàn ching knah, hay còn gọi là ching char của người Ê Đê Drao có cơ cấu không khác gì với dàn ching của người Ê Đê Kpă. Nghĩa là gồm 10 chiếc, về hình dạng nguyên bộ là phải bỏ lọt trong nhau, với 7 chiếc ching không có núm và 3 chiếc có núm. Diễn tấu song hành cùng trống h’gơr.Trong các lễ nghi, lễ thức của cộng đồng, ching knah là phương tiện, là ngôn ngữ giao lưu với các vị thần linh thiêng, với thiên nhiên và với cả con người. Điều khiển sự ra vào, ngừng nghỉ, chuyển tiết tấu, chuyển bài bản là trống H’Gơr.Gần đây bà con hầu như chỉ dùng tấu có 6 ching bằng và 1 ching núm.
    Tên gọi của dàn ching knah  chia làm hai nhóm âm thanh đối đáp và đối lập với nhau, nhóm mềm mại mang tính nữ - hliang, và nhóm cứng cáp mang tính nam – khơk. Khiến một số nhà sưu tầm âm nhạc rất thích cho rằng bộ ching là biểu hiện của gia đình, gồm cha mẹ, con cái….(?)
    Về nhạc cụ dân gian :
    Gần như được chế tác hoàn toàn bằng tre nứa, gỗ, hoặc bằng sừng các con thú móng guốc. Hệ thống các nhạc cụ truyền thống của người Ê Đê Drao tương đồng với đa số nhạc cụ của các tộc người khắp khu vực Trường Sơn – Tây Nguyên . Cũng không khác mấy so với các nhạc cụ của người Ê Đê Kpă, nhưng số lượng có phần ít hơn. Có thể chia làm 3 nhóm : nhóm các nhạc cụ gõ như trống ching tre ( ching kram), đinh pah…Nhóm các cụ dùng hơi thổi như đinh năm, đinh puốt, đinh tút, đinh tăk tar, ky pah…Nhóm các nhạc cụ dùng tay gảy như goong, brố, goch ( đàn môi). Cây kèn đing năm có 6 ống,hàng trên ba ống âm thanh theo nhóm ching Hliang. Hàng dưới ba ống âm thanh theo nhóm ching khơk. Trống cái cũng một mặt bịt bằng da trâu cái, một mặt bịt bằng da trâu đực.
    Có nhiều câu chuyện cổ tích dân gian về sự tích những cây đàn tre nứa. Như  sự tích về kèn đinh năm “ nhà có 6 anh chị em, 3 gái, 3 trai. Cha mẹ chẳng may mất cùng lúc, thấy anh chị khóc thương nhiều mệt lả, em út nghĩ ra cách dùng 6 ống nứa dài ngắn, to nhỏ khác nhau để mỗi người thay cho khóc thì thổi. Ống to cho âm thanh trầm, ống ngắn nhỏ cho âm thanh cao. Sau tang lễ, em gắn vào một vỏ trái bầu khô. Hàng trên 3 ống của các chị em gái.  Hàng dưới 3 ống của anh em trai…Đinh năm chỉ được thổi trong đám tang là thế”  . Chuyện ở M’Drăk thì kể rằng “ có anh chàng đi rừng mang theo con chó. Đến chỗ một cây gỗ nhỏ nọ, con chó cứ đứng lại sủa mãi, đuổi thế nào cũng không chịu đi. Bực mình anh chàng lấy cán xagat quất vào thân cây đuổi chó, nghe phát ra âm thanh là lạ, liền gõ thử lại. Thấy rất vang. Chàng chặt cái cây được thành 3 khúc dài ngắn khác nhau, thấy gõ mỗi khúc lại vang lên một âm thì rất thích, liền gọt cho độ dày mỏng cũng khác nhau ứng với âm của 3 chiếc knah trong dàn ching char. Rồi lấy dây cột lại treo ở lều tránh nắng ngoài rẫy. Lúc nghỉ ngơi gõ chơi, ai nghe cũng vui thích, quên bớt mệt nhọc sau những lúc phơi mình ngoài nắng rẫy.  Đàn được gọi là ching kok – ching gỗ và chỉ được sử dụng ở ngoài rẫy”.
    Trong cuộc sống hiện nay, nghệ thuật diễn xướng Ê Đê Drao mai một khá nghiêm trọng. Đơn cử như tại buôn Um ( xã Krông Jing, huyện M’Drăk, Đăk lăk), hàng chục năm nay buôn không tổ chức lễ lạt gì theo phong tục, mọi sự kiện diễn ra tại cộng đồng ( tang ma, cưới hỏi, dựng nhà, chúc mừng con trẻ, người già…) đều theo cách thức của người Kinh. Thậm chí không còn một bộ ching knah nào, không có người biết chế tác và diễn tấu nhạc cụ tre nứa.
    Từ việc hình thành khu du lịch Đu Bai của Công ty cà phê Trung Nguyên cận kề địa bàn buôn, Công ty đã bày tỏ ý định giúp bà con khôi phục lại một số hoạt động văn hóa truyền thống. Cụ thể đã tặng buôn 02 bộ ching knah, 20 bộ trang phục truyền thống, hỗ trợ kinh phí cho nghệ nhân truyền dạy và luyện tập lại việc tấu ching knah, luyện tập múa…. để thành lập đội văn nghệ dân gian. Sau đó tiếp tục tài trợ toàn bộ kinh phí để tổ chức phục dựng lễ hội cúng bến nước tại buôn Um . Đồng thời trong những sinh hoạt văn hóa tổ chức tại Công ty ở thành phố Buôn Ma Thuột, đều có mời đội nghệ thuật dân gian của buôn tham gia. Việc làm này của Công ty cà phê Trung Nguyên đã nhận được sự ủng hộ của chính quyền, đoàn thể và đồng bào trong buôn, cũng như trong vùng. Góp phần hồi sinh nghệ thuật diễn xướng truyền thống Drao.
    Tuy nhiên, việc truyền dạy tấu ching mới chỉ tập được  02 bài đón khách và cúng thần nước. Nếu không có kinh phí tiếp tục luyện tập bổ sung và nâng cao, có lẽ cũng chỉ dừng tại đấy, thậm chí có thể còn tiếp tục mất đi. Các nhạc cụ dân gian cũng chưa được phục hồi.Trong buôn không còn tiếng đing năm, đinh tŭt hay đinh buốt. Ngoài bãi chăn bò không còn tiếng kèn lá hla, kèn buôt pleh.  Cả những câu hát K’ưt mênh mông hay điệu Arei rộn ràng cũng không còn nữa.
    Mặc dù đã có rất nhiều sự phai nhạt, nhưng nghệ thuật diễn xướng dân gian Drao vẫn xứng đáng được trân trọng và khẩn cấp khôi phục, bởi một khi lớp người cao tuổi trong buôn qua đời hết, sẽ không còn ai nhớ để truyền dạy lại. Các cấp lãnh đạo và ngành văn hóa những địa phương như M’Drăk, Ea Kar…của tỉnh Đăk Lăk cần có biện pháp phục hồi và gìn giữ Di sản Không gian văn hóa cồng chiêng của người Ê Đê Drao.

     
     
     
     
     

    Bình luận

    Bài viết cùng loại

    Lễ cúng hồn lúa của người Sê Đăng

    Lễ hội cộng đồng Tây Nguyên

    Khôi phục môi trường diễn xướng Tây Nguyên, khó khăn, nhưng là việc cần làm

    Nghệ thuật diễn xướng Tây Nguyên

    Lễ cúng hồn lúa của người Sê Đăng

    Luật tục TN với môi trường sinh thái

    Lễ Chrai của người Mnông Gar

    Bó củi hứa hôn của cô gái Jẻ

    Tục ăn trâu ở Tây Nguyên

    Lễ hội Tăm nghét

    Những trò chơi dân gian Tây Nguyên

    Lễ xoay cột cầu mùa

    Độc đáo kiến trúc nhà Tây Nguyên

    Thủ thỉ thù thì đinh tút Jẻ ,Triêng

    Bì bộp mùa rẫy Klông put

    Ẩm thực K"ho

    Đám cưới Mnông Rlâm

    Ấm nồng làn điệu dân ca Cor

    Gạo nếp với người dân làng Típ

    Rực cháy một màu hoa!

    Luật tục Tây Nguyên với gia đình & hôn nhân

    Vài nét về tộc người Pu Noong Preh

    Văn hoá truyền thống Tây Nguyên trong ổn định & phát triển

    Đôi điều về người Bih ( Êđê Bih?)

    Đôi điều về nhà Rông

    Kể vài điều về nhà mồ Tây Nguyên

    NGhề săn bắt và thuần dưỡng Voi ở Buôn Đôn

    Áo vỏ cây

    Nghề dệt vải

    Vài nét về tộc người Mnông

    Vấn đề " GIà làng" ở Tây Nguyên